Puzzelen zonder voorbeeld

Ik weet het niet..

Als er íets is waar mensen in een werkomgeving onrustig van worden, dan is het wel dat ene zinnetje: “ik weet het niet..”. Thuis ligt dat een stuk makkelijker. Daar is zoveel dat je niet weet en dat kan ook rustig gezegd worden. Maar in de wereld van professionals, het openbaar bestuur en de ambtenarij ligt dat anders. Daar hoor je te weten wat je moet doen. In ons vak hebben we daarom al heel vroeg afgeleerd om te zeggen dat we iets niet te weten. In plaats daarvan komen we met oplossingen of proberen we vooraf te behalen resultaten te benoemen.

Om kunnen gaan met onzekerheid, niet precies weten hoe de situatie in elkaar zit of wat er te wachten staat, is lastig voor professionals die in het publiek domein werken. Zeker als overheidsprofessional behoor je overal antwoord op te hebben, toch?

De afgelopen maanden hebben we in tal van situaties gewerkt waar partijen er niet met elkaar uitkomen. Wat die situaties met elkaar gemeen hebben is dat eigenlijk niemand het overzicht heeft over wat allemaal aan de hand is, maar zich daar onvoldoende van bewust is. Ondertussen redeneert ieder vanuit eigen perspectief en legt vol overtuiging een oplossing op tafel. En daar gaat het mis.. Er wordt al geruzied over puzzelstukjes, maar hoe de gehele puzzel er uit ziet is nog onduidelijk.

Inzicht krijgen in onduidelijke en ambigue situaties is een leerproces. Veel publieke organisaties willen in situaties van onzekerheid zoveel mogelijk informatie verzamelen en op basis daarvan risico’s inschatten. Echter, in veel situaties gaat het niet om het vergaren van kennis, maar het omgaan met onvoorspelbaarheid. De omgeving en de situatie veranderen immers zo snel, dat alle informatie op tafel krijgen om de perfecte antwoorden te vinden onbegonnen werk is. Leren omgaan met onzekerheid en met elkaar een proces ontwerpen waarin je vertrouwen hebt dat je met elkaar stappen kunt zetten is daarom cruciaal.

We hebben de afgelopen maanden op talloze plekken geëxperimenteerd met verschillende vormen van werken. Deze werkvormen zijn er vooral op gericht om partijen die met elkaar zijn vastgelopen vanwege een bijna verlammend gevoel van onzekerheid weer in beweging te krijgen.  We hebben gewerkt met ‘preconstructies’, waarbij partijen nadenken over hoe ze in de toekomst zouden kunnen handelen.  Wat we daarin zagen is dat het omarmen van de onwetendheid creativiteit met zich meebrengt. Het is niet eenvoudig om de oplossingen nog even te laten liggen, maar als we allemaal het antwoord al wisten, waren we dan in deze situatie beland? Als zaken vaag en ongedefinieerd zijn is er ruimte om nieuwe paden te verkennen. Cruciaal daarbij is dat er ruimte is niet alleen voor wat je wilt gaat doen, maar vooral hoe je het met elkaar wilt doen. Als het speelveld onduidelijk is, kun je op zijn minst spelregels met elkaar ontwerpen die het vertrouwen geven dat je het speelveld samen kunt ontdekken en creëren.

Marc & Martien