Burgerforum in de praktijk

Bijeenkomst bewoners

Burgerpanel, burgerforum of burgerberaad; er is steeds meer in het nieuws over het in een georganiseerde vorm betrekken van bewoners bij overheidsbeslissingen. Vaak gaat dat over concrete projecten met grote ruimtelijke impact, zoals de plaatsing van windmolens of zonnepanelen. En nu en dan gaat het ook over meer beleidsmatige vraagstukken, zoals een gebiedsplan, een energievisie, of zelfs een regionale energiestrategie (RES).

Vanuit diverse kanten wordt gepleit voor de invoering van een burgerberaad, bijvoorbeeld door Ed Nijpels (hier het opiniestuk van Nijpels), voorzitter van het klimaatakkoord, en door Eva Rovers en cs (hier het artikel in de Volkskrant). Op de Klimaatdag (12 okt 2020) werd uitgebreid stilgestaan bij het burgerpanel of burgerforum en begin 2021 nam de Tweede Kamer de motie van Agnes Mulder (CDA) aan om de mogelijkheden van een burgerberaad te onderzoeken. Hiertoe is een studiegroep opgericht die (onder leiding van Alex Brenninkmeijer, en in opdracht van het ministerie van EZK) onderzoek gaat doen naar burgerparticipatie in het klimaatbeleid en de toepassing van burgerpanels daarbij.

De reden daarvoor is dat veel mensen zich zorgen maken over klimaatsverandering en de overgang naar een meer duurzame energievoorziening. Uit de Verkenning Energietransitie van het SCP (VET 2019) blijkt dat burgers zich met name zorgen maken over een eerlijke lastenverdeling en betaalbaarheid. Het is daarom belangrijk om burgers goed te betrekken bij het besluitvormingsproces en de uitvoering, en een transparant proces te organiseren waarin de zorgen en wensen van inwoners serieus genomen worden.

Ook wij zijn de laatste tijd betrokken geraakt bij projecten met burgerforums, en voor de komende maanden staan er nog meer op stapel. Daarom hierbij een korte introductie: wat is eigenlijk een burgerforum en wat kan je ermee? En natuurlijk vertellen we over onze eigen ervaringen!

Wat is een burgerforum

Een burgerforum is een representatieve groep van ca. 15 bewoners die samenkomt om te praten over beleidsplannen in een bepaalde regio en om vervolgens een advies op te stellen aan een overheid. Met dit advies geven zij het perspectief van bewoners mee aan de besluitvormers. De deelnemers aan een burgerforum worden geselecteerd uit een grote groep aanmeldingen, met als doel een gebied adequaat te representeren. Daarbij kan je denken aan geografische spreiding, spreiding van leeftijd, geslacht, opleidingsniveau, inkomen, herkomst, etc.

Een burgerforum is geschikt wanneer er nog beleidsmatige afwegingen gemaakt moeten worden, en de plannen dus nog niet concreet zijn. Er zijn al wel betrokken bewoners aan te wijzen, maar nog geen ‘omwonenden’. Tijdens latere fasen in het besluitvormingstraject zijn andere werkvormen passender; zo is een klankbordgroep geschikt bij een meer afgebakend vraagstuk of aangewezen gebied; een omgevingsraad leent zich als de locatie is vastgesteld en er omwonenden kunnen worden aangewezen.

Met een burgerpanel of burgerberaad wordt doorgaans een iets andere vorm bedoeld, waarbij een veel grotere groep burgers (denk aan 150 mensen) die een eerlijke dwarsdoorsnede van de samenleving vormt, samen een oplossing bedenkt voor een maatschappelijk vraagstuk.

Waarom een burgerforum?

Het betrekken van bewoners in een vroeg stadium heeft verschillende voordelen. Door burgers te laten meedenken en meepraten over de opgave en de plannen, krijgen zij de kans om hun idee te vormen en hun stem in te brengen. Dit kan de inhoud van de beslissingen (en de argumentatie daarvoor) verrijken; burgers zijn goed in staat om tot constructieve, bruikbare en haalbare oplossingen te komen. Zij gaan niet met elkaar in discussie, maar zoeken naar een oplossing die voor iedereen het beste is: het collectieve belang overheerst. Daarnaast kan het -mits zorgvuldig uitgevoerd- het draagvlak voor beslissingen vergroten en weerstand achteraf voorkomen. Het resulteert daarmee in meer steun voor en vertrouwen in de politiek en meer betrokkenheid bij het onderwerp. Kortom, het vroegtijdig betrekken van burgers verhoogt de legitimiteit en robuustheid van beslissingen.

Een burgerforum kan een geschikte werkvorm zijn om burgers vroegtijdig te betrekken bij een onderwerp dat potentieel controversiële elementen in zich heeft. Een actueel voorbeeld hiervan is de opstelling van de RESsen. Wij zien dan ook een toenemende vraag vanuit regio’s en gemeenten hoe zij aan de eis van participatie kunnen voldoen en hun inwoners kunnen betrekken bij het opstellen van plannen voor de RES.

Onze ervaringen

Het afgelopen jaar waren wij betrokken bij burgerforums in 2 projecten in de context van het opstellen van de RES-en. In beide gevallen combineerden wij de organisatie van een burgerforum met de uitvoering van een Participatieve Waarde Evaluatie (PWE, ontwikkeld door de TU Delft) om de voorkeuren (waarden, ideeën en zorgen) van burgers in kaart te brengen.

Bijdrage aan de RES van de gemeente Súdwest-Fryslân

In de gemeente Súdwest-Fryslân waren wij betrokken bij de organisatie van een burgerforum dat een advies heeft opgesteld aan de gemeente over wat de inwoners belangrijk vinden bij het maken van energiebeleid in het kader van de RES. Wij deden dit samen met het Nederlands Platform Burgerparticipatie en Overheidsbeleid (NPBO) en de TU Delft.

Het burgerforum bestond uit 12 inwoners van de gemeente. Zij baseerden hun advies op de resultaten van een online raadpleging onder inwoners met behulp van een Participatieve waarde Evaluatie (PWE), ontwikkeld door de TU Delft. In hun advies vragen zij aan de gemeenteraad om bij het opstellen van plannen voor duurzame energieopwek rekening te houden met 5 belangrijke waarden die leven onder de bevolking:

  1. “Wij willen ons geluk behouden”
  2. Versterk de zelfbeschikking van Mienskips
  3. Help ons om het samen te doen; van zelfbeschikking naar ‘samenbeschikking’
  4. Heb oog voor rechtvaardigheid en een eerlijke verdeling
  5. Wees toekomstgericht

RES Foodvalley

De regio Foodvalley beslaat 8 gemeentes, verdeeld over 2 provincies en 2 waterschappen. Deze 8 gemeentes moeten samen een RES opstellen. Samen met het Nederlands Platform Burgerparticipatie en Overheidsbeleid (NPBO) en de TU Delft zijn wij betrokken bij de organisatie van een burgerforum om hierbij ook inwoners te betrekken. Het doel hiervan is niet alleen de bewoners te consulteren over hun wensen, zorgen en ideeën, maar ook om de inwoners te enthousiasmeren en mobiliseren voor het realiseren van de plannen van de RES. Om het burgerforum te informeren over de zaken die leven onder de inwoners, hebben we ook in deze regio een PWE uitgevoerd.

Het burgerforum bestaat uit 14 inwoners van de regio. Zij werken aan een advies dat beschrijft hoe besluitnemers de ontwikkeling van plannen voor duurzame energie-opwekking in de regio rekening kunnen houden met wat inwoners belangrijk vinden. Zij zullen dit advies naar verwachting eind maart 2021 aanbieden aan de RES Foodvalley.

Een aantal eerste adviezen

  • Een zorgvuldige en transparante selectie van deelnemers aan het burgerforum is belangrijk.
  • Focus op diversiteit en niet op representatie, zowel bij de selectie van deelnemers aan het burgerforum als bij de opstelling van het advies. Diversiteit aan wensen, zorgen, opvattingen en waarden onder de bevolking kan je bijvoorbeeld ophalen met een PWE.
  • Het doel is dat de deelnemers aan het burgerforum met elkaar in dialoog gaan vanuit nieuwsgierigheid; het is niet een debat. Daarbij gaat het ook over achterliggende aannames.
  • Wees transparant over inhoudelijke, politieke en financiële randvoorwaarden; waarover en binnen welke kaders kan het burgerforum advies geven, en waarover niet.
  • Wees helder over het mandaat: wat er met het advies gebeurt, hoeveel gewicht het heeft. Maak er geen schijnvoorstelling van. Door burgers te betrekken schep je ook de verwachting dat er naar hen geluisterd wordt.
  • Zorg voor politieke en bestuurlijke inbedding; een zorgvuldige inpassing in een besluitvormingstraject.
  • Geef bewoners de ruimte om advies te geven over aspecten die hen aan het hart gaan. Dat is mogelijk niet alleen inhoudelijk maar ook procedureel, of op de toekomst gericht.

Naar het overzicht